کمیسیون علم­سنجی دانشگاه تهران با موافقت و هماهنگی معاون محترم پژوهشی دانشگاه تهران، جناب آقای دکتر موسوی موحدی و مدیر کل امور پژوهشی دانشگاه تهران، جناب آقای دکتر نیاسری شروع به کار کرده است. اعضای این کمیسیون عبارتند از دکتر موسوی موحدی، دکتر نیاسری، دکتر کیوان کوشا، آقای ابراهیم عمرانی، دکتر علي اکبر صبوري، دکتر علیرضا نوروزی و خانم فخرایی. اهداف این کمیسیون بررسی وضعیت علمی و تولیدات علمی دانشگاه تهران، تدوین راهکارهایی برای بالا بردن رتبه دانشگاه تهران در سطح ملی و بین­المللی و بهبود ساختار پژوهشی دانشگاه تهران است.

"مراد از تألیف در اینجا پدید آوردن است. پدید آوردن هر آن چیزی که سرچشمه و محرّکش عقل و استدلال و اندیشه، یا تخیّل و احساس و عاطفه است. به سخنی دیگر، هر آنچه در حوزه علم و پژوهش قرار می­گیرد یا در قلمرو فرهنگ، به عبارتی دیگر، تألیف در معنای گسترده کلمه همان آفرینش­های فکر و اندیشه و نظر و هنر است؛ هر آنچه ذهنهای آفرینشگر و استعدادهای بارآور بنا به سببی، مثلاً ضرورت و نیاز و جز آن، از نیست به هست تبدیل می­کند. تألیف به دو توجه و مراقبت خاص نیاز دارد:

1.      باز کردن راه برای شکفتن استعدادها و علاقه­ها.

2.      هدایت کردن استعدادها و علاقه­ها در مسیرهایی که نیازهای برآورده نشده جامعه، یا به طور کلی عصر و زمانه را، برآورده سازد.

برای تحقق این دو، هم حذف مانعها و مشکلها ضرورت دارد، و هم ایجاد عاملها و انگیزه­های جاذب. حذف دافعه و ایجاد جاذبه دوشادوش هم و هماهنگ با یکدیگر و در همه مراحل از ضروریات است." (آذرنگ، ۱۳۷۳).

باید به این نکته توجه داشت که سیاست­های پژوهشی اعم از سیاست­های تألیف و ترجمه زمان حال، تابع برنامه­هایی است که از گذشته آغاز شده و به آینده نیز می­انجامد. در واقع، یکی از زیربخش­های عمده سیاستِ پژوهشی و تألیفی این است که فعالیت­های پدیدآوران در زمان حال، زیر پوشش سیاستی واحد و همخوان قرار گیرد. جامعه اکنون اطمینان پیدا کند که پدیدآورانش به پدیدآوردن مشغول و محصول کار آنان در ثمر است. سیاست پژوهشی مانند بذری که می­کاریم و شاهد رویش و رشد و ثمر آن هستیم. از زیر بخش­های عمده سیاستِ پژوهشی و تألیف این است که جامعه از فعالیت­های پدیدآوران در طی دوره­های کوتاه­مدت، میان­مدت، و بلندمدت اطمینان می­یابد، مانند کشت گیاهانی که یکساله به ثمر نمی­رسد، مثل کشت درختان میوه، یا کشت چندین گونه گیاه مکمّل در کنار یکدیگر، یا تغییر محصولات و جایگزین ساختن آنها با محصولات دیگر. پیداست که رسیدن به چنین هدفی به استراتژی­های حساب شده، بلندمدت، و مرتبط به یکدیگر نیاز دارد  (آذرنگ، ۱۳۷۳).

          برای نمونه، برخی پژوهش­ها نیاز به سرمایه­گذاری بلندمدت دارند تا خوب پرورش یابند و مانند درختان گردو هستند که بعد از یک دوره سرمایه­گذاری چندین ساله، سرانجام برای یک مدت طولانی ثمر و نتیجه می­دهند و عمر مفید طولانی دارند. اما برخی پژوهش­ها، به همان اندازه­ای که دوره سرمایه­گذاری روی آنها کوتاه است، دوره نتیجه دهی و ثمربخشی آنها نیز کوتاه است و ثمره آنها نیز چندان ارزش مادی ندارد. در نتیجه، باید هر سال دوباره آنها را کاشت تا بتوان دوباره برداشت کرد. مانند سرمایه­گذاری روی سیب­زمینی می­ماند که در مدت کوتاهی می­توان آن را کاشت، و بعد در مدت کوتاهی برداشت کرد و با قیمت ناچیزی به فروش می­رسد و بوته­های آن را باید هرسال از ریشه کند و دور ریخت و عمر مفید آن بسته به شرایط جوی خیلی کوتاه است. اگر درست کاشته نشود، و کود ریشه و سم آفات نباتی به آنها زده نشود، کرم ریشه سریعاً آن را خراب می­کند. گاهی اگر درست کاشته نشود، مانند طرح­های بی­سرانجام است که مدیران افتتاح می­کنند و بعد از مدت کوتاهی متوجه می­شوند که طرح مشکل ساختاری دارد و در نتیجه بی ثمر می­ماند. مانند: طرح دوچرخه سواری از امیرآباد تهران تا میدان ولیعصر که هنوز هم آثار بی برنامه بودن آن در جدول وسط بلوار کشاورز پیداست.

سیاست­های علمی و پژوهشی هر کشوری، بازتابی از سیاست­های فرهنگی و اقتصادی آن جامعه است. به عنوان پرسش، چرا ایران در عرصه اختراع، نوآوری و پروانه­های ثبت اختراع در عرصه جهانی ضعیف است، برای این­که دولت در سیاستگذاری حمایت از اختراعات و مالکیت­های فکری خیلی ضعیف عمل کرده است.

سیاست­های پژوهشی، نوآوری و تألیفی به مثابه کاشت درختان گردو، نیازمند برنامه ریزی بلندمدت است. البته نباید از برنامه ریزی کوتاه مدت برای واردات گردو (ترجمه آثار خارجی) و کاشت درختان و گیاهان زود­ثمر ­دهنده بی­توجه بود، اما باید اصولی عمل کرد وگرنه باید تا ابد واردکننده بود. به قول استاد آذرنگ سیاست­های تشویقی، ترویجی، حمایتی، و تبلیغی دولت از ارکان اصلی سیاستگذاری تألیفی و پژوهشی است. "این سیاست­ها به منزله اهرم­های نیرومندی برای حمایت از پدیدآوردن و تحکیم و تقویت مبانی است. تألیف، آفرینش و شکوفایی اندیشه و نظر است؛ گلی است که از گلستان روح می­شکفد. دولت از یاد نبرد که وظیفه و مسؤولیت باغبانی روح ملت با اوست" (آذرنگ، ۱۳۷۳).

منبع

آذرنگ، عبدالحسین (۱۳۷۳). فصلنامه کتاب، دوره پنجم، شماره اول و دوم، بهار و تابستان، ص.۶-۱۳.

الف. طرح پژوهش

1. پرسش اساسی پژوهش، مشکل یا نیاز به پژوهش مشخص شود.
2. متون اولیه و پایه مرور شوند و پیشینه­های پژوهش گردآوری شوند.
3. مشکل یا مسأله پژوهش تعریف شود.
4. امکانات بالقوه اجرای موفقیت­آمیز پژوهش برآورده شود.
5. مرور متون برای بار دوم انجام شود.
6. روش مناسبی برای پژوهش انتخاب شود.
7. فرضیه متناسب ساخته شود.
8. روش­های گردآوری داده­ها مشخص شود.
9. ابزارهای گردآوری داده­ها تعیین و آماده شوند (مانند: پرسشنامه، چک لیست).
10.  طرح تحلیل داده­ها مشخص شود.
11.  برنامه گردآوری داده­ها تنظیم شود.
12.  جامعه و نمونه آماری پژوهش تعیین شود.
13.  بررسی­های مقدماتی روش­ها، ابزارها و تحلیل انجام شود.

ب. اجرای طرح پژوهش

14.  داده­ها گردآوری شوند.
15.  داده­ها تجزیه و تحلیل شوند.
16.  یافته­ها مشخص شوند.
17.  نتیجه­گیری شود.
18.  سرانجام پیشنهادهایی برای بهبود وضعیت موجود و پژوهش­های آتی ارائه شود.

منبع

پائو، میراندا لی (۱۳۷۸). مفاهیم بازیابی اطلاعات. ترجمه اسدالله آزاد و رحمت­الله فتاحی. مشهد: دانشگاه فردوسی (مشهد)، مؤسسه چاپ و انشارات. ص. ۸۷.

شاید این عبارت خیلی جالب نباشد ولی به هر حال این هم یکی از مشکلات پژوهش در ایران است. ممکن است با مسأله حسادت علمی برخورد کرده باشید یا شنیده باشید. حسادت علمی در اینجا یعنی این که:

- فردی چشم دیدن موفقیت فرد دیگری را نداشته باشد.

- فردی که برای بهتر، ارزشمندتر و بااهمیت­تر جلوه دادن (Overrate) کار خود حاضر است تمام کارهای دیگران و پیشینیان را بی­اهمیت جلوه دهد و ناچیز بشمارد (Underrate).

- فردی که حاضر نیست در انجام پژوهش در آن حوزه به دیگران کمک کند، از دیگران اطلاعات می­گیرد ولی به دیگران اطلاعات نمی­دهد.

- فردی که در یک حوزه آموزشی یا پژوهشی کار می­کند دوست دارد آن حوزه را تا مادام العمر به نام خود به ثبت برساند و مانع از حضور دیگران در آن حوزه شود.

- فردی برای این که نشان دهد او نخستین کسی است که در فلان حوزه کار می­کند و غیر از او کسی در آن حوزه کار نکرده و نباید کار کند، بنابراین غیر از خود به هیچ کس استناد نمی­کند.

پژوهش­های پیشین نشان می­دهند که موتورهای جستجو ( مانند: گوگل، یاهو و ام.اس.ان) که اغلب آمریکایی و انگلیسی-محور هستند، سوگیری و تعصب ملی در پوشش وبگاه ها دارند. برای نمونه، ثلوال و وان (۲۰۰۴) در مطالعه ای بر روی وبگاه های چهار کشور (چین، تایوان، سنگاپور و آمریکا) نشان دادند که موتورهای جستجو، وبگاه های آمریکایی را خیلی بهتر پوشش می­دهند. قابل ذکر است که زبان وبگاه ها تنها عنصر اصلی در پوشش صفحه های وب آنها توسط موتورهای جستجو نیست، بلکه علت اصلی پایین بودن تعداد پیوندهای داده شده به وبگاه های کشورهای آسیایی در مقایسه با کشور آمریکا است. برای نمونه، تعداد تقریبی پیوندها به دانشگاه های آمریکا، استرالیا، ایران و چین را در آلتاویستا مشاهده شود. البته کشوری مانند چین به خاطر جمعیت زیاد، وطن­دوستی، دسترسی بالا به اینترنت، آزادی هایی که در طی چند سال اخیر به مردمان خود داده است، وبگاه های چینی به سرعت در حال گسترش هستند. چه بسا در سال­های آتی زبان چینی به زبان غالب وب تبدیل شود.

بسیاری از وبگاه های ایرانی واقعاً ایزوله هستند. به این معنی که وبگاه های ایرانی به آنها پیوند نمی­دهند و وبگاه های خارجی هم به خاطر مانع زبان توجهی به وبگاه های ایرانی ندارند. نتیجه اش، عدم حضور گسترده وبگاه های ایرانی در محیط وب، نمایه سازی نشدن صفحه های وب ایرانی و پنهان ماندن صفحه های وب ایرانی در اعماق اقیانوس اطلاعات است. بنابراین، پیشنهاد می­شود برای اینکه وبگاه های ایرانی بهتر نمایه سازی و در نتیجه بهتر بازیابی شوند سعی شود به وبگاه دانشگاه، کتابخانه، و وبگاه های مورد علاقه خود در ایران پیوند ایجاد شود.

از ابتدای راه اندازی نمایه استنادی علوم توسط شرکت آی.اس.آی (تامپسون علمی) انتقادهای زیادی در مورد تعصب زبانی مبتنی بر زبان انگلیسی و دامنه پوشش مجله ها مطرح شده و می شود.  البته شرکت تامپسون علمی همواره گفته است که به خاطر هزینه بر بودن نمایه سازی و چکیده نویسی مجله های علمی قادر به پوشش کل زبان ها و کل مجله های جهان نیست. جوابی که به نظر منطقی می رسد. برای نمونه کتابخانه منطقه ای علوم و فناوری شیراز و جهاد دانشگاهی هر یک پایگاهی برای پوشش مجله های پارسی زبان راه اندازی کرده اند که فقط به مجله های تأیید شده توسط وزارت علوم و وزارت بهداشت اقدام می کنند. جهاد دانشگاهی چکیده مقاله ها و حتی اخیراً متن کامل برخی مجله ها را هم به نمایه خود اضافه کرده است، ولی کتابخانه منطقه ای چکیده ها را اضافه نمی کند. نگاهی به این دو پایگاه نشان می دهد که هر یک مشکلات ویژه خود را دارند.

 شرکت های نمایه سازی و طراحان پایگاه های اطلاعاتی معمولاً معیارهای زیادی در گزینش و نمایه سازی یک مجله در نظر می گیرند. البته اگر بخواهیم عادلانه قضاوت کنیم سطح مجله های نمایه شده توسط شرکت تامسپون یا آی.اس.آی. بالاست و برخی از آنها واقعاً جزو مجله های دسته نخست و منبع اصلی اطلاعات در رشته خود هستند.  بزرگترین مشکلی که بارها خود آی.اس.آی مطرح کرده استفاده از نمایه های استنادی برای ارزیابی و ارتقای سطح پژوهشگران و اساتید است. البته این که باید در مجله های معتبر مقاله چاپ کرد، به خودی خود بد نیست، ولی باید به مجله های در حال رشد هم توجه کرد و در سایر مجله هایی که به هر دلیلی نمایه سازی نمی شوند نیز توجه کرد. برای اندازه گیری هر چیزی به یک خط کش یا یک شاخص برای ارزیابی آن نیاز است، شاخص ارزیابی علمی و سطح تولید علمی کشورها هم مبتنی بر آی.اس.آی. است. مشکل اصلی ما به عنوان یک کشور در حال توسعه این است که مجله های ملی خود را رها کرده، ساماندهی نمی کنیم و سطح علمی و چاپ آنها را ارتقاء نمی دهیم. چگونه انتظار داریم که خارجی ها به مجله های ما توجه کنند، در حالی که بسیاری از مجله های ایرانی هنوز یک وبگاه یا یک صفحه وب مخصوص خود ندارند. خبرگزاری بازتاب خبری را منتشر کرده است با عنوان "انتقاد شديد دكتر داوري از توهم توسعه علمی درکشور!" که اظهارنظرهای زیادی را به دنبال داشته است. در نهایت باز هم سخن گارفیلد که در مقدمه شماره اول مجله علم سنجی منتشر شده است تکرار می کنم: هدف از نمایه های استنادی تسهیل دسترسی به اطلاعات علمی و بازیابی اطلاعات است نه علم سنجی و ارزیابی کشورها، دانشگاه ها و پژوهشگران. همانطور که یوجین گارفیلد بارها گفته است، هنگام استفاده از نمایه های استنادی آی.اس.آی و سایر نمایه ها برای تحلیل استنادی و ارزیابی باید به یک نکته مهم توجه کرد:

  اولین همايش سراسری علم سنجی در علوم پزشکی

محورهای همایش:

- تاریخچه و مبانی نظری در کتاب سنجی، علم سنجی، اطلاع سنجی و وب سنجی

- عوامل موثر بر تولید علم درحوزه علوم پزشکی (محلی، ملی، منطقه ای و بین المللی)

- مشارکت در تولید علم در حوزه علوم پزشکی (محلی، ملی، منطقه ای و بین المللی)

- سنجش تولید علم در حوزه علوم پزشکی ( محلی، ملی، منطقه ای و بین المللی)

- شاخصهای کتاب سنجی، علم سنجی، اطلاع سنجی و وب سنجی

- چالشهای کتاب سنجی، علم سنجی، اطلاع سنجی و وب سنجی در ایران

- پیشرفتهای نوین در کتاب سنجی، علمی سنجی، اطلاع سنجی و وب سنجی

- جایگاه کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی پزشکی در تولید علم

- تاثیر علم سنجی بر فراهم آوری منابع اطلاعاتی پزشکی

- تحلیل استنادی و پیوندی در منابع اطلاعاتی علوم پزشکی

- علم سنجی؛ تولید علم؛ دسترسی آزاد (Open Access)

- علم سنجی؛ بین رشته ای ها؛ چند رشته ای ها

-  قوانین و مدلهای ریاضی در علم سنجی و تولید علمی

توجه: متن کامل این مقاله به صورت دسترسی آزاد روی وب گذاشته شد.

چکیده

ضریب تأثیرگذاری وب، ابزاری برای ارزیابی، رتبه بندی، مقایسه و طبقه بندی وبگاه­های مختلف در سطح حوزه های ملی مانند (ir) و یا برای مقایسه وبگاه ها در سطح بین المللی است. در این نوشته به بررسی سیر تاریخی و تعریف ضریب تأثیرگذاری وب و برخی از مزایا و معایب آن پرداخته خواهد شد. همچنین كاربردهای فراپیوندها و ضریب تاثیرگذاری وب در نمایه سازی وب - نمایه سازی پیوندی - و تفاوت­های روش ضریب تأثیرگذاری وب با ضریب تأثیرگذاری مجله ها نیز به اختصار توضیح داده خواهد شد. به عنوان نمونه وبگاه ۱۵ دانشگاه ایرانی به منظور محاسبه ضریب تأثیرگذاری وب انتخاب شده اند و نتایج نشان می­دهد كه به دلایلی از جمله زبان فارسی و فقدان منابع اطلاعاتی مناسب برای جذب پیوند، دانشگاه های ایرانی نتوانسته اند میزان پیوندی را كه مستحق آن هستند دریافت كنند.

كلید واژه: وب­سنجی، ضریب تأثیرگذاری وب، ضریب تأثیرگذاری مجله ها، نمایه سازی پیوندی، دانشگاه های ایرانی

نوروزی، علیرضا (۱۳۸۳). ضریب تأثیرگذاری وب و سنجش آن در برخی سایت­های دانشگاهی ایران. مطالعات تربیتی و روانشناسی، ۵(۲): ۱۰۵-۱۱۹.

Noruzi, Alireza (2004). The Web Impact Factor: A Survey of Some Iranian University Web Sites. Studies in Education & Psychology, 5(2): 105-119.

آثار هنری (تابلوهای نقاشی برای نمونه) و موسیقایی (آهنگ­ها و آوازها) زمانی زیبا هستند که همیشه ماندگار باشند و نگاه کردن و یا گوش فرا دادن به آنها هیچگاه تکراری و یکنواخت نباشد یعنی بعد از مدت زیادی باز هم دوست داشت به آنها گوش فرا داد و در ذهن به عنوان آثار موسیقایی جذاب ماندگار باشند: مانند: الهه ناز بنان یا آواز ربنا است که استاد بزرگ محمدرضا شجریان می­خواند و تنها اثری است که ایشان رسماً اجازه داده است که صدا و سیمای ایران پخش کند. بعد از سال­ها آن را گوش می­کنید و می­بیند که هنوز هم تازه است و جذابیت ویژه­ای دارد. کتاب شناختی از دانش­شناسی اثر دکتر هوشنگ ابرامی از جمله آثار به اصطلاح کلاسیک است که در حوزه کتابداری و دانش­شناسی ایران ماندگار است. البته باید توجه داشت که همه آثار یک نویسنده ماندگار نخواهند بود؛ برای نمونه، همه آثار شکسپیر به یک اندازه نامدار نیستند. اما براستی یک اثر چگونه ماندگار می شود؟

موسسه اطلاعات علمی آمریکا طرح جدیدی موسوم به شاخص­های اساسی علوم راه­اندازی کرده است که بر اساس آن به رتبه­بندی و ارزیابی آثار علمی کشورهای مختلف جهان بر اساس تعداد مقاله­های منتشر شده و تعداد استنادهای دریافتی به مقاله­های هر کشور می­پردازد. بر اساس داده های گردآوری شده از پایگاه پیش­گفته در تاریخ ۳ فروردین ۱۳۸۵، از لحاظ تعداد مقاله­های منتشر شده در پایگاه نمایه­های استنادی (در فاصله زمانی۱ ژانویه ۱۹۹۵ تا ۳۱ دسامبر ۲۰۰۵)، ایران با ۱۹۲۳۶ مقاله در جایگاه ۴۴ در جهان قرار داشت. البته به لحاظ تعداد استنادهای دریافتی به مقاله­های علمی با ۵۵۰۸۶ استناد، ایران در جایگاه ۵۰ در جهان قرار داشت. در همان تاریخ مصر در جایگاه ۴۰ جهان قرار داشت و ۷۶۰۰ مقاله بیشتر از ایران داشت.  

اما بر اساس آخرین آمار برگرفته شده از همان پایگاه،